براساس یك توافق زیست محیطی جهانی، از سال 2000 استفاده از اسانسها و رنگهای شیمیایی در تهیه مواد آرایشی و غذایی متوقف شده است،با توجه به این كه انسان بدون طعم و رنگ نمی تواند زندگی كند و این محدودیتها بدون جایگزینی زندگی را دچار اختلال می كند، عده ای ممكن است به استفاده از كالاهای تقلبی روی بیاورند.
دكتر محسن بیگدلی عضو هیئت علمی سازمان تحقیقات و آموزش كشاورزی بر این عقیده است كه برای حفظ سلامت جامعه و جلوگیری از سوء استفاده سودجویان، توجه نهادهای مربوط باید بیش از پیش به سمت طب سنتی و مصرف گیاهان دارویی معطوف شود. همچنین او اولین قدم را برای از بین بردن مشكلات موجود در این راه، توجیه پزشكان می داند.
آنچه در ادامه می آید گفت و گوی ما با دكتر بیگدلی در زمینه اهمیت مصرف گیاهان دارویی است.

مراتع و زمینهای كشورمان تا چه اندازه برای كشت این گیاهان ظرفیت دارد؟
با توجه به این كه كشت انبوه گیاهان دارویی در كشورهای مختلف آغاز شده است برای رقابت حداقل 200 تن اسانس باید در كشور كشت شود و برای انجام این كار لازم است كه سه میلیون هكتار زمین از مراتع و منابع طبیعی زیركشت برود. همچنین فعالیت مستمر مراكز درمانی و دانشكده های داروسازی بسیار اهمیت دارد و چون كشور ما از لحاظ اقلیمی دارای ظرفیتهای بالایی است، می توانیم بازارهای جهانی را در اختیار بگیریم.
اكنون گیاهان دارویی كشور از چه طریقی تامین می شود؟
كشورهایی مانند هند، پاكستان و افغانستان در شمار مهمترین صادركنندگان گیاهان دارویی به كشورمان قرار گرفته اند و این باعث تاسف است كه كشوری مثل ایران با سابقه درخشان و قدیمی در زمینه طب سنتی و گیاهان دارویی، امروز به عنوان واردكننده مطرح شود.
بر طبق آخرین آمار تولید گیاهان دارویی در كشور چقدر است؟
براساس آمار سال 1379 سطح زیركشت گیاهان دارویی با احتساب زیره 62 هزار هكتار و مقدار تولید در همین سال 42 هزار تن بوده است. آمارهای جدید نیز به طور تقریبی همین مقدار را نشان می دهد. البته بیشترین میزان تولید و صادرات گیاهان دارویی مربوط به زیره و زعفران است كه به عنوان طعم دهنده و گاهی اوقات برای مصارف دارویی به كار می روند.
حمایتهای صورت گرفته تا چه اندازه در افزایش تولید این گیاهان موثر بوده است؟
وزارت جهادكشاورزی در یكی دو سال اخیر حمایتهایی از تولیدكنندگان این محصولات صورت داده است كه در قالب «طرح طوبی» با واگذاری زمین و نیز در اختیار گذاردن تسهیلات بانكی با بهره كم، تا حدودی توجه به سمت كشت گیاهان دارویی را افزایش داده است. اما آنچه بیش از هر چیر در این زمینه اهمیت دارد آماده سازی بعد از كشت است و اگر به این مسئله توجه نشود كشاورزانی كه به كشت گیاهان دارویی روی آورده اند با مشكل مواجه می شوند و كشت این گونه گیاهان را رها می كنند.
آماده سازی چه مراحلی را دربر می گیرد و تا چه اندازه اهمیت دارد؟
تمامی محصولات كشاورزی بعد از برداشت به انبارداری، نگهداری، خشك كردن و احتمالا تبدیل به موادی كه پایداری بیشتری دارند نیازمند هستند. البته این صنایع وابسته باید برای هر محصولی وجود داشته باشد، اما در مورد گیاهان دارویی اهمیت این مسئله دو چندان است.
نمی توان گیاهی را برداشت كرد و بعد از یك سال بدون در نظر گرفتن وضعیت خاص و ویژگیهای فنی آن گیاه به صادرات یا مصرف داخلی آن مبادرت ورزید. مسائلی مانند تكنولوژی خشك كردن، اسانس گیری و عصاره گیری در مورد گیاهان دارویی باید مورد توجه قرار گیرد. افزایش دانش فنی و استفاده از كارشناسان و متخصصان در این زمینه نیز می تواند تولید این گیاهان را افزایش دهد.
نقش نیروهای متخصص در پیشبرد این صنعت چیست؟
در زمینه آموزش و تربیت نیروهای متخصص، وزارت جهادكشاورزی به نحو شایسته ای عمل كرده است اما از آن جا كه این نیروها ابزار كار و امكانات لازم را برای كشت، برداشت و آماده سازی در اختیار ندارند، از این جهت در آینده با مشكلاتی مواجه خواهند شد. از سوی دیگر بازارهای هدف نیز از اهمیت زیادی برخوردار است. اگر تولیدات بدون توجه به این بازارها صورت گیرد، در مواردی به كشت نامناسب می انجامد. در نتیجه نیازسنجی و شناسایی بازارهای هدف داخلی و خارجی از مسائلی است كه باید به آن توجه شود و در این زمینه نیز تربیت نیروهای متخصص اهمیت بسیاری دارد.
چه نهادهایی در زمینه گیاهان دارویی بیشتر فعالیت می كنند؟
در تولید و صادرات گیاهان دارویی نهادهای مختلفی فعالند.مثلا برای انجام امور بازاریابی، وزارت بازرگانی مسئول است كه با توجه به نیاز بازارهای جهانی اطلاعات لازم را در اختیار وزارت جهادكشاورزی بگذارد. وزارت صنایع نیز بعد از برداشت محصول در زمینه آماده سازی و تبدیل محصولات نقش اساسی ایفا می كند همچنین وزارت بهداشت برای تبدیل این گیاهان به دارو و فرهنگ سازی برای استفاده از این تولیدات فعالیت می كند.
افزایش چرای دامها در مراتع چه مشكلاتی در رویش گیاهان خودرو ایجاد می كند؟
اگر استانی مانند تهران را در نظر بگیریم؛ می بینیم كه افزایش چرای دام در مراتع و دشتهای اطراف شهر باعث از بین رفتن گیاهانی می شود كه به صورت طبیعی در این مناطق می رویند و بیشتر آنها خاصیت دارویی دارند و این چرای بی رویه معمولا موجب تخریب خاك می شود.
حال اگر به جای چرای دام در این مناطق به كشت گیاهان دارویی بپردازیم، هم از نظر اقتصادی به صرفه تر است و هم از تخریب خاك جلوگیری می شود. پس لازم است كه با عملیات زراعی، نگهداری و حفاظت این گیاهان را تقویت كنیم.
استان تهران را به عنوان نمونه مثال زدید. از نظر ارزش گیاهی این استان تا چه اندازه حائز اهمیت است؟
استان تهران از دو بعد اهمیت دارد. یك بعد آن عرصه های طبیعی است، مثلا در دامنه جنوبی البرز گونه های مختلف آویشن، كما (فئولا) و (سالویا) مریم گلی كه از نظر دارویی شناخته شده و ارزشمند است وجود دارد كه ارزش اقتصادی آنها كمتر از چرای دام نیست. همچنین به دلیل بازار مطلوب تهران از نظر مصرف گیاهان دارویی توجه به این منطقه افزایش می یابد.
مسئله دیگر فضای سبز استان تهران است. شهرداریهای جنوب تهران به كشت گونه های اكالیپتوس روی آورده اند ولی چون با گونه های دارویی و اقتصادی این گیاه آشنا نیستند، فقط به جنبه سرسبزی آن توجه می كنند؛ در حالی كه در بسیاری از كشورها این گیاه را به عنوان دارو كشت می كنند و در كنار آن از ظاهر زیبایش نیز بهره می گیرند.
كدام یك از استانهای كشور برای بهره برداری گیاهان دارویی مناسب تر است؟
استانهای آذربایجان شرقی، غربی، اردبیل و همدان و ایلام و همچنین استان فارس كه با گیاهانی مانند شیرین بیان و باریجه از قدیم اهمیت داشته است، استانهایی هستند كه از نظر رویش گیاهان دارویی به صورت طبیعی و خودرو اهمیت دارند. اما از نظر زراعی استانهای خراسان، فارس و تهران حائز اهمیت هستند و بخصوص در دیم زارها به علت كم توقع بودن این گیاهان، امكان كشت و بهره برداری از آنها وجود دارد.
از نظر فرهنگی استفاده از گیاهان دارویی در كشورمان در چه سطحی قرار دارد؟
در دهه های اخیر در مورد استفاده از گیاهان دارویی اقدامات ضدفرهنگی بسیاری انجام شده كه دلیل آن افزایش بی قاعده عطاریهاست. در گذشته تعداد عطاریها و كسانی كه گیاهان دارویی را توزیع و طبابت سنتی می كردند كم بود. این افراد معمولا سرشناس بودند و از كاربرد و نتیجه گیاهان اطمینان داشتند، ولی در سالهای اخیر تعداد آنها افزایش یافته و تشكلی متولی نظارت صنفی و علمی بر آنها نشده است. در نتیجه پزشكان مردم را از مراجعه به این اماكن منع كرده اند و حركتی ضدفرهنگی در این زمینه آغاز شده است.
برای از بین بردن آثار منفی این حركت چه كارهایی انجام شده است؟
در چند ساله اخیر انجمنهایی در زمینه فرهنگ سازی برای استفاده از گیاهان دارویی و افزایش كاربرد طب سنتی آغاز به كار كرده اند و با استفاده از نیروهای متخصص به ترویج این امر پرداخته اند.
پزشكان تا چه اندازه از مصرف این داروها استقبال می كنند؟
اكنون در حدود 106 قلم داروی گیاهی تولید و به داروخانه ها عرضه شده است. اما مشكل اساسی در مصرف این گیاهان عدم تجویز توسط پزشكان است. همچنین به این دلیل كه این گیاهان تحت تعرفه درمانی قرار نمی گیرند، بیماران تمایلی به استفاده از آنها ندارند.
اگر پزشكان به درستی توجیه شوند و برای بیماران نیز آثار مطلوب استفاده از این گیاهان را توضیح دهند، فرهنگ كاربرد آن افزایش می یابد.
كدام یك از كشورها در زمینه گیاهان دارویی پیشرو هستند؟
كشورهای پیشرو دو دسته هستند: برخی از آنها به علل فرهنگی و برخی دیگر به دلیل مشكلات اقتصادی به استفاده از این گیاهان روی آورده اند. مثلا در هند، پاكستان، چین و بخشهایی از كشور خودمان به دلیل كم هزینه بودن كاربرد این گیاهان و پاسخگو بودن به نیاز مصرف كنندگان، افراد به استعمال آنها گرایش پیدا كرده اند. از طرفی كشورهای صنعتی مانند آلمان، سوئد و كانادا از نظر علمی به این نتیجه رسیده اند كه استفاده از طب گیاهی دارای خواص بیشتر و مضرات كمتری است. بر طبق اعلام سازمان بهداشت جهانی رشد مصرف گیاهان دارویی در كشورهای صنعتی در مقابل گیاهان سنتی 15 به سه است. اما در كشور ما این رشد برعكس است و باید تلاش كنیم این نسبت را كاهش دهیم.
تا چه حد از دستاوردهای جوامع پیشرو در این زمینه استفاده می كنید و ارتباط نهادهای مربوط با این كشورها به چه شكلی است؟
در سیستم دولتی تا به حال ارتباطات وسیعی صورت نگرفته است و تماسها بیشتر از راه استفاده از مقالات یا شركت در سمینارها بوده است. همچنین به استثنای سازمان بهداشت جهانی كه توصیه هایی در زمینه كاربرد داروهای طبیعی كرده است، اكثر شركتها ما را به شناخت گیاهان بومی كشورمان تشویق می كنند، اما كمتر اطلاعات خود را در اختیار ما قرار می دهند. در این میان N.G.O ها در مبادله اطلاعات فعالتر عمل می كنند.
شناسایی گیاهان دارویی در چه مراحلی انجام می شود؟
ابتدا گیاهانی كه معطر هستند یا به صورت بومی استفاده می شوند توسط گیاه شناس شناسایی می شوند. پس از آن كارهای كتابخانه ای درباره این گیاهان انجام می شود تا مشخص شود در این جنس چه گونه هایی و با چه خواص دارویی وجود دارد. سپس گیاه جمع آوری و آنالیز شیمیایی می شود تا درصد تركیب دارویی آن مشخص شود. در مرحله بعد كارهای آزمایشگاهی برای بررسی این تركیبات بر روی باكتریهایی كه عامل بیماری هستند انجام می شود تا مشخص شود چه میزان اثر ضدباكتری از خود نشان می دهند. بعد از آن اثر گیاه بر روی دامها یا حیوانات آزمایشگاهی بررسی می شود و دست آخر پس از گذراندن این مراحل، گیاه آماده معرفی به بازار و استفاده در تولید داروها می شود.